Voor de tweede keer dit jaar duikt Omroep Flevoland ruim tachtig jaar terug in de tijd. We nemen je mee naar het staartje van de jaren dertig en de beginjaren van de Tweede Wereldoorlog op Urk.

Het dorp staat op dat moment op een kantelpunt in de geschiedenis. Urk zal straks geen eiland meer zijn en krijgt een polder van bijna vijfhonderd vierkante kilometer in de achtertuin. Woeste Zuiderzee-golven worden wuivend graan. Maar om die polder überhaupt aan te kunnen leggen heb je heel wat nodig. Er moeten dijken komen die Urk in noordelijke en zuidoostelijke richting met het vasteland verbinden. En er moeten drie enorme gemalen gebouwd worden die de polder gaan droogleggen.

Eén van de drie gemalen verrijst bij Urk: gemaal Vissering. Voor het eerst kunnen we de bouw van dit imposante gemaal op bewegend beeld bekijken, dankzij de filmblikken van Dirk de Boer. Deze Noord-Hollander is kantoormedewerker bij de aannemer die het gemaal bouwt. Hij legt de werkzaamheden vast met zijn 8mm-filmcamera.

[info]Deze week staan we in vijf afleveringen stil bij de bouw van gemaal Vissering. In de eerste aflevering zie je het traject aan dat de bouw vooraf ging en de tegenslagen die de werklieden meemaakten.[/info]

Ringdijk met enorme bouwput aangelegd
Als Dirk de Boer vlak voor de Tweede Wereldoorlog voor het eerst op Urk komt, zijn er letterlijk al bergen met werk verzet. In 1936 stomen namelijk de eerste baggerschepen al op naar Urk. De eilandbewoners kijken argwanend toe hoe die schepen aan de zuidkant van Urk aan de slag gaan. Om alle bouwmaterialen voor het gemaal te kunnen bergen, moet er als eerste een nieuwe werkhaven komen. De Oost- en Westhaven op Urk zijn immers veel te klein voor grote schepen. In de nieuwe werkhaven zullen alle bouwmaterialen aan land gebracht worden. Na voltooiing van de werkhaven wordt ten zuiden van Urk een dijkvak aangelegd. De huidige Sluisweg richting Urk loopt over dit dijkvak.

Vervolgens gaan de baggerschepen aan de slag om een ringdijk aan te leggen. Het gemaal moet op een plek komen waar het woeste water van het IJsselmeer op dat moment nog stroomt. En om de bouwput droog te kunnen houden, is een ringdijk onontbeerlijk. Hieronder zie je op een oude luchtfoto dat de dijk net klaar is. De foto is vermoedelijk in 1937 genomen.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/211227_VR_Gemaal-1640293172.jpg]Tegenslag op tegenslag
En hoewel de aanleg van de werkhaven en de ringdijk van een leien dakje gaan, staan de volgende jaren in het teken van tegenslag op tegenslag. Het gebied binnen de ringdijk wordt zoals gezegd de bouwput voor het gemaal. Om ruimte te maken voor de fundering wordt de bouwput zo’n tien meter diep. Maar waar de plannenmakers geen rekening mee hebben gehouden, is de enorme hoeveelheid kwelwater die in de bouwput diep uit de grond naar boven komt borrelen. Voormalig werktuigkundige Marien van de Velde: “Er was heel veel kwel dat ze per dag moesten wegpompen. In de put stond 50.000 kuub kwelwater.”

De pompen die in de bouwput zijn opgesteld kunnen het niet aan. Er moet daarom extra bronbemaling komen. Later blijkt dat al het grondwater onder het eiland Urk via ondergrondse gangen in de keileem naar de bouwput is gestroomd en daar omhoog is gekomen. De landelijke krant De Standaard maakt begin 1939 melding dat alle waterputten in het dorp droog zijn komen te staan. Voor de plaatselijke bevolking bracht de aanleg van de bouwput dus aardig wat problemen met zich mee.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/droogmaking-1640300100.jpg]De tien meter diepe bouwput staat uiteindelijk in juli 1939 droog en dus kan het werk aan de fundering van het gemaal verder gaan. Er wordt lustig op los geheid en de betonnen vloer kan worden gestort. Zo’n tweeduizend kubieke meter beton wordt er uiteindelijk gebruikt. Ondertussen blijft er nog wel water in de put omhoog borrelen, maar de pompen kunnen het inmiddels gemakkelijk aan.

Brand verwoest pompen
Maar dan slaat het noodlot slaat toe. ​Op 18 december 1939 breekt er brand uit in de machinekamer waar de pompen staan die de put droog houden. De toegesnelde Urker brandweer kan niet voorkomen dat driekwart van de pompen verloren gaan door de brand.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/Ondergelopen_machinepark_in_bouwput-1640302329.jpg]De aannemer zit met de handen in het haar. Er kunnen op korte termijn geen nieuwe pompen komen en dus zal de bouwput opnieuw helemaal vol lopen met water. De brand zal tot maanden vertraging leiden.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/Overstroomde_of_ondergelopen_bouwput-1640302342.jpg]Na de jaarwisseling zorgt een strenge winterinval er ook nog eens voor dat het water in de bouwput compleet dichtvriest. Ook het IJsselmeer vriest dicht, waardoor Urk nauwelijks te bereiken is. De nieuwe pompen staan werkeloos op het vasteland te wachten tot de lente aanbreekt. De tijd tikt verder, dagen worden weken en weken worden maanden. En als er geen werkend gemaal bij Urk is, betekent dat ook vertraging voor de drooglegging van de nieuwe polder.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/Ondergelopen_en_bevroren_bouwput-1640302354.jpg]Met tussendoor ook nog het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kunnen we wel stellen dat de Directie Zuiderzeewerken met de bouw van gemaal Vissering niet heel gelukkig kan zijn geweest. De bouw van de gemalen Buma bij Lemmer en Smeenge bij Vollenhove verliep overigens een stuk voorspoediger. Op Urk kan eind 1940 dan eindelijk de bouw van het gemaal zelf van start gaan.

Morgen zien we in de tweede aflevering van deze serie dat Urk tijdens de bouw van het gemaal een heuse spoorlijn had. Ook zien we hoe de spoorlijn vandaag de dag nog steeds zijn sporen achterlaat in het dorp. De hele documentaire over de bouw van het gemaal is vanaf zaterdag te zien op televisie en op YouTube.

[info]Omroep Flevoland heeft eind vorig jaar zes filmblikken met daarin bijna anderhalf uur aan 8mm-film in handen gekregen. Het materiaal bevat bewegend beeld uit de jaren 1940 tot 1945 en biedt een unieke blik op Urk en omgeving in die periode. De filmrollen zijn begin dit jaar gedigitaliseerd en deels gerestaureerd. De reportagereeks over de bouw van het gemaal is de tweede die voortkomt uit het filmmateriaal van Dirk de Boer. Eerder dit jaar zonden we de documentaire ‘De Camera van Dirk de Boer – Oorlog en Vrede’ uit. Volgend jaar volgen nog reportages over het dagelijkse leven op Urk in het begin van de oorlog en het verhaal van filmer Dirk de Boer zelf.[/info]