De voorbereiding voor de bouw van gemaal Vissering op Urk verliep meer dan 80 jaar geleden op zijn zachtst gezegd niet soepel, zo lazen en zagen we in de eerste aflevering van De camera van Dirk de Boer. Vele maanden gingen verloren door achtereenvolgens brand, overstroming en het compleet dichtvriezen van de bouwput. Pas eind 1940 konden de honderden werklieden verder met het bouwen van het gemaal.

Inmiddels was Nederland door de Duitsers bezet. De inpoldering van het Urkerland – wat dan nog de naam is van de latere Noordoostpolder – wordt essentieel bevonden en daarmee ook de totstandkoming van de drie gemalen rond de nieuwe polder.

We bekijken in deze aflevering de enige spoorlijn die Urk in haar ruim duizendjarige geschiedenis heeft gekend. Het smalspoor werd speciaal aangelegd voor de bouw van gemaal Vissering. Al het materiaal dat gebruikt werd voor de bouw werd namelijk per schip aangevoerd naar Urk, maar vanaf de nieuwe werkhaven moest alles nog wel naar de bouwplaats gebracht worden. Daar was een stoomlocomotief op een smalspoor het perfecte vervoermiddel voor.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/trein-1640612895.jpg]Cees Bakker, werkzaam bij Waterschap Zuiderzeeland, beschrijft wat hij ziet op het beeldmateriaal uit de filmblikken van Dirk de Boer. Deze Noord-Hollander was kantoormedewerker bij de aannemer die het gemaal bouwde. Hij legde de werkzaamheden minutieus vast met zijn 8mm filmcamera. Cees Bakker: “Met name de aanvoer van de materialen, allemaal zand en keileem bijvoorbeeld, dat moest allemaal over de dijk. Dus daarvoor hebben ze een smalspoor aangelegd. Een railsysteem over de strekdam en daar zaten kiepwagens op. Ik had het nog nooit eerder gezien, maar wel veel verhalen over gehoord, dat de Urker jeugd met die kiepwagens speelde.”[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/trein4-1640612384.jpg]Gevaarlijke situaties liggen op de loer
Het rangeerterrein was buiten werktijd inderdaad erg populair als speelterrein voor de jeugd, maar de aanwezigheid van zwaar materieel en bouwonderdelen bleek bij tijd en wijle wel te zorgen voor gevaarlijke situaties. Zo valt in de de lokale Urker krant van 21 december 1940 te lezen dat een stuk van de ringdijk bij het gemaal inzakte en dat daardoor een locomotief met kiepwagens ontspoorde. Het ongeluk loopt maar net goed af voor werklieden die er vlak naast aan het werk zijn.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/gevaar-1640612695.jpg] De Urker jongen Klaas Korf, die werkzaam is als rangeerder, belandt op dinsdag 21 oktober 1941 onder een kolentrein. Een van de wielen rijdt over zijn been en een tweede wiel komt bovenop zijn been tot stilstand. Met vereende krachten wordt de kolenkar opgetild en wordt Klaas weggehaald. Hij moet met spoed naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis, maar dat is helemaal in Enkhuizen. Klaas zal dus met de boot naar Noord-Holland zijn gebracht. “In het ziekenhuis te Enkhuizen bleek dat het dijbeen zeer ernstig beschadigd is geraakt, maar er is goede hoop op herstel”, besluit de lokale krant.

Over het smalspoor zijn vele tonnen zand, keileem, hout, ijzer en zelfs stoommachines vervoerd. Daardoor vordert het werk aan gemaal Vissering gestaag. In april 1941 is de onderbouw van het gemaal gereed, maar dan moet het werk aan de bovenbouw en de naastgelegen sluis nog beginnen.

Vanaf de ringdijk zien we het tafereel op de achtergrond. De enorme waterinlaten die nu onder water liggen, zien we op deze foto nog op het droge. Het smalspoor slingert om de bouwput heen en heeft vertakkingen op de ‘begane grond’ en naar beneden.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/treini-1640613343.jpg]Wie goed zoekt, kan op Urk nog iets terugvinden van het spoorlijntje
In twee jaar tijd heeft het Urker spoorlijntje zich ruimschoots bewezen. Als in 1942 het gemaal helemaal gereed is, verdwijnt de ringdijk, komt er water voor terug en wordt de spoorlijn weggehaald. Maar het smalspoor is niet helemaal verdwenen uit het dorp. Tot op de dag van vandaag kun je als je goed zoekt nog de sporen nog zien. Cees Bakker: “De dijk, daar moest weer gras overheen. Dat railsysteem werd overbodig, honderden meters van dat smalspoor. Toen was er een slimme ondernemer hier op Urk die die meters heeft opgekocht en er iets slims mee heeft gedaan. Een hergebruik van het materiaal.”

De rails van het spoorlijntje zijn in het oude dorpscentrum op verschillende plekken hergebruikt als staanders van hekjes. En daarmee is de herinnering aan het enige spoor dat ooit op Urk gelegen heeft niet helemaal verdwenen.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/211225_DDB-1640613985.jpg]Woensdag zien we in de derde aflevering van deze serie hoe de blauwdrukken van het gemaal tijdens de bouw gebruikt werden en dat die originele exemplaren altijd bewaard zijn gebleven. Ook zien we hoe de bekisting die in 1941 werd aangebracht nog steeds zichtbaar is in de kelder van het gemaal. De hele documentaire over de bouw van het gemaal is vanaf zaterdag te zien op televisie en op YouTube.

[info]Omroep Flevoland heeft eind vorig jaar zes filmblikken met daarin bijna anderhalf uur aan 8mm film in handen gekregen. Het materiaal bevat bewegend beeld uit de jaren 1940 tot 1945 en biedt een unieke blik op Urk en omgeving in die periode. De filmrollen zijn begin dit jaar gedigitaliseerd en deels gerestaureerd. De reportagereeks over de bouw van het gemaal is de tweede die voortkomt uit het filmmateriaal van Dirk de Boer. Eerder dit jaar zonden we de documentaire ‘De Camera van Dirk de Boer – Oorlog en Vrede’ uit. Volgend jaar volgen nog reportages over het dagelijkse leven op Urk in het begin van de oorlog en het verhaal van filmer Dirk de Boer zelf.[/info][image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/trein5-1640615202.jpg]