Het werk aan gemaal Vissering op Urk vordert in 1941 gestaag. Van het storten van enorme hoeveelheden zand, beton en keileem gaat de arbeid over in handwerk. Timmerlieden, ijzervlechters en lassers gaan nu aan de slag. En dat wekt de belangstelling van journalisten die langskomen, maar ook dagjesmensen brengen een bezoek aan Urk en aan het nieuwe gemaal.

Een van die toeristen zette zijn bezoek op papier en dat verslag belandde later in een editie van het Urker Volksleven. Samen met twee vrienden ging hij per kano langs de nieuwe Kamperdijk naar Urk.

[quote:Bezoeker op Urk:”De arbeid is in vollen gang, men timmert, metselt en graaft”]

We lezen: “We stappen aan land, stijf van den langen zit, blij den beenen wat beweging te mogen gunnen. Het is niet het mooiste gedeelte waar wij thans zijn. Het opgespoten terrein, als opslagplaats benut maakt een rommeligen indruk.”

De toerist vervolgt even later: “Materiaal wordt af en aangevoerd, de arbeid is in vollen gang, men timmert, metselt en graaft. Heimachines dreunen, werktreintjes puffen driftig heen en weer en zowaar komt daar een vrachtwagen luid toeterend uit de city stuiven. Houten barakken en directieketen staan schijnbaar kris en kras door elkaar en ginds, waar witte stoompluimen sissend omhoog spuiten, is men bezig met den bouw van het gemaal, één van de drie stuks, die de nieuwe polder moeten leegpompen.”

Dijkgraaf dolenthousiast door beelden
Wat de toerist hierboven beschrijft is nu dus ook voor het eerst op bewegend beeld te bekijken. Vastgelegd door Noord-Hollander Dirk de Boer, werkzaam in de directiekeet bij het gemaal in aanbouw. De huidige dijkgraaf van Waterschap Zuiderzeeland, Hetty Klavers, heeft zijn beelden in het gemaal bekeken en is vol lof: “Ik was al een beetje opgewonden toen ik hoorde dat er filmblikken gevonden waren, maar dit overtreft de fantasie. Geweldig om te zien hoe alles een geoliede machine is met verschrikkelijk veel mensen.”

Die geoliede machine van werklui wordt aangestuurd vanuit de directieketen. Daar liggen de blauwdrukken voor het gemaal die met geschoolde hand zijn ontworpen. Tot op de centimeter nauwkeurig is daarop te zien waar alle motoren, machines en watergangen straks gaan komen. En ook al is de bouwput nu nog een gecontroleerde chaos, alles komt uiteindelijk op de plek terecht waar het moet.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/blauwdruk2-1640719022.jpg]De lokale redacteur van de Oprechte Urker (het lokale nieuwsblad in die tijd) krijgt eveneens een rondleiding. Ook hij schrijft een lovend verslag onder het kopje ‘Poldernieuws’.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/Poldernieuws-1640646597.jpg]Originele blauwdrukken zijn bewaard gebleven
De door de directie opgemaakte plannen liggen tachtig jaar later nog steeds opgeslagen in een bijgebouw van gemaal Vissering. Cees Bakker toont de originele blauwdrukken, die we op het beeld van Dirk de Boer kunnen zien, aan ons: “Hier is de doos met de tekeningen, allerlei blauwdrukken. Deze is van 1940. Hier zie je dus het bovenaanzicht van gemaal Vissering. Als je dat gemaal bouwt vanaf de vloer, vanaf beneden, dan zie je alleen maar betonnen blokken, dan heb je nog geen idee wat het allemaal is. En hier staat precies op wat het is.”[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/blauwdruk1-1640717571.jpg]Een bouwproces dat precies door Dirk de Boer is vastgelegd is dat van het betonstaalvlechten. Vlechters maakten op de bouwplaats wapeningen voor betonconstructies zoals muren en vloeren. Cees Bakker van het waterschap: “Je ziet heel duidelijk dat het staalwerk erin zit, je hebt nu betonijzer. Dat hadden ze toen nog niet. Dus toen werd glad ijzer in elkaar gevlochten. Dat zie je duidelijk. Allemaal handwerk. In de modder, in de prut, in de kou, soms onder Siberische omstandigheden.”[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/betonvlechten-1640721485.jpg]Afdruk van bekisting nog te zien in gemaalkelder
Als de wapening door de betonstaalvlechters eenmaal in elkaar is gevlochten, worden de wanden dichtgemaakt met houten planken, de zogenoemde bekisting. Cees Bakker: “Dan komt er de bekisting omheen, daar wordt het beton ingegoten. Volgens de tekening weten ze precies waar de motor komt, het pompgat, de persgangen, de zuiggangen. Dat is een hele puzzel natuurlijk om in elkaar te krijgen. Alle mensen die daar rondliepen. Je ziet de directie in de barakken zitten met de tekeningen, die gingen dan de modder in om te zeggen waar de bekisting getimmerd moest worden.”[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/bekisting4-1640720170.jpg]Dijkgraaf Hetty Klavers van Waterschap Zuiderzeeland is onder de indruk: “Je kunt nog zo mooi op papier zetten hoe het beton in zijn eindoplossing eruit moet komen te zien, maar het is wel een kunst om daar de houten bekisting daarop goed te maken. Jeetje wat een zwaar werk, een enorm verschil met hoe dat nu gaat.” Als de houten planken vervolgens op hun plek zitten wordt het beton erin gegoten.[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/bekisting2-1640720371.jpg]Wanneer het beton ten slotte helemaal is uitgehard, worden de houten planken weer verwijderd. Je houdt dan een bijna gladde betonnen muur of wand over. Als je afdaalt in de enorme kelder van gemaal Vissering kun je de afdrukken van de planken van tachtig jaar geleden nog met eigen handen voelen in de muren. Voormalig werktuigbouwkundige Marien van de Velde laat ons het zien: “Hier zien we de afdrukken van de planken, van de bekisting in het beton. Dat werd dan niet zoals nu met platen gedaan, maar echt met losse planken. Je ziet de afdrukken van de naden nog terugkomen in het gemaal. Ook de bekisting werd helemaal met de hand gemaakt. Machines om dat te doen waren er helemaal nog niet in die tijd.”[image:https://script.omroepflevoland.nl/docs/bekisting3-1640720667.jpg]Donderdag zien we in de vierde aflevering van deze serie dat de polder al langzaam droog viel terwijl het werk aan gemaal Vissering nog volop aan de gang is. En dat levert bij het gemaal van Lemmer een bijzondere situatie op die niet eerder op beeld te zien is geweest. De hele documentaire over de bouw van het gemaal is vanaf zaterdag te zien op televisie en op YouTube.

[info]Omroep Flevoland heeft eind vorig jaar zes filmblikken met daarin bijna anderhalf uur aan 8mm-film in handen gekregen. Het materiaal bevat bewegend beeld uit de jaren 1940 tot 1945 en biedt een unieke blik op Urk en omgeving in die periode. De filmrollen zijn begin dit jaar gedigitaliseerd en deels gerestaureerd. De reportagereeks over de bouw van het gemaal is de tweede die voortkomt uit het filmmateriaal van Dirk de Boer. Eerder dit jaar zonden we de documentaire ‘De Camera van Dirk de Boer – Oorlog en Vrede‘ uit. Volgend jaar volgen nog reportages over het dagelijkse leven op Urk in het begin van de oorlog en het verhaal van filmer Dirk de Boer zelf.[/info]